– Balkanlar’daki Osmanl\u0131 eserlerinin gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmas\u0131, Machiel Kiel gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n yan\u0131nda T\u00fcrkiye’nin \u00f6nc\u00fc kurulu\u015flar\u0131 sayesinde devam etmektedir.<\/p>\n
\u0130stanbul Teknik \u00dcniversitesi \u00d6\u011fretim G\u00f6revlisi Do\u00e7. Dr. Fatma Sel Turhan, Balkanlar’daki Osmanl\u0131 miras\u0131n\u0131n \u00f6nemini AA Analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b<\/p>\n
Saraybosna’n\u0131n Ba\u015f\u00e7ar\u015f\u0131’s\u0131nda, Filibe’nin tarihi sokaklar\u0131nda, \u00dcsk\u00fcp’\u00fcn Kur\u015funlu Han’\u0131nda, Po\u00e7itel’de, Berat’ta ve say\u0131s\u0131z Balkan \u015fehirlerinde gezerken insana ayn\u0131 sanatkar\u0131n elinden \u00e7\u0131kma bir tabloya bak\u0131yormu\u015f hissi veren bir tarihi doku ve mimari yap\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n
B\u00f6lgede yakla\u015f\u0131k 5 y\u00fczy\u0131l s\u00fcren Osmanl\u0131 varl\u0131\u011f\u0131 boyunca in\u015fa edilen 20 binden fazla cami, medrese, bedesten, han, hamam, kervansaray, imaret, kale, tekke, dergah, k\u00f6pr\u00fc, t\u00fcrbe gibi Osmanl\u0131 mimari eserleri sayesindedir ki, Banja Luka’dan Edirne’ye, bir\u00e7o\u011fu \u0130stanbul’dan \u00f6nce Osmanl\u0131 olmu\u015f ve \u015fimdi her biri farkl\u0131 bir \u00fclkeye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f \u015fehirlerde b\u00fct\u00fcnle\u015fik bir yap\u0131n\u0131n izlerini hala g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. \u00dcstelik Osmanl\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00f6lgede son bulmas\u0131ndan itibaren ya\u015fanan, b\u00f6lgenin Osmanl\u0131 ge\u00e7mi\u015fini yok saymaya y\u00f6nelik resmi ideolojik tavra ve vandalizme varan Osmanl\u0131 eserlerinin tahribine ra\u011fmen.<\/p>\n
– Balkanlar’da Osmanl\u0131 \u015fehir modelinin izleri<\/strong><\/p>\n Bunun \u00f6rneklerini g\u00f6rmek i\u00e7in \u00e7ok ge\u00e7mi\u015fe gitmeye gerek yok. 1992-1995 Bosna Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda Balkanlar’daki Osmanl\u0131 hakimiyetinin en sembolik miraslar\u0131ndan olan Mostar K\u00f6pr\u00fcs\u00fc bu sebeple hedef al\u0131nm\u0131\u015f veya 2004 y\u0131l\u0131nda, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde 250 adet caminin oldu\u011fu Belgrad’da kalan tek cami olan Bayrakl\u0131 Camii benzer saiklerle yak\u0131lm\u0131\u015f. Osmanl\u0131 hakimiyetinin son bulmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ya\u015fanan bu yo\u011fun tahribatlar sebebiyle Osmanl\u0131 d\u00f6neminde in\u015fa edilen eserlerin bug\u00fcn sadece y\u00fczde 2’si ayakta kalmay\u0131 ba\u015farabilmi\u015ftir.<\/p>\n Osmanl\u0131’n\u0131n b\u00f6lgeyi a\u015famal\u0131 fethinden itibaren Balkanlar’da devlet eliyle y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir mimari \u00fcslup ve norm olu\u015fturma hedefi, Osmanl\u0131 merkezi taraf\u0131ndan \u00fcretilen projelerin, yine merkez taraf\u0131ndan atanan mimarlar ve ustalar eliyle b\u00f6lgede in\u015fa edilmesi sayesinde “Osmanl\u0131 \u015fehir modeli” olarak adland\u0131r\u0131labilecek bir tarz\u0131n Balkanlar’da da hakim olmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f.<\/p>\n Her \u015fehrin merkezindeki cami, bedesteni ve arastas\u0131 ile \u00e7evresindeki d\u00fckkanlar\u0131 i\u00e7eren \u00e7ar\u015f\u0131 b\u00f6lgesi, varsa kalesi, ayr\u0131ca medrese, hamam, han, \u00e7e\u015fme gibi an\u0131tsal mimari unsurlar\u0131 ve g\u00fcndelik hayat\u0131n ge\u00e7ti\u011fi mahalleler, Anadolu’da oldu\u011fu gibi Balkanlar’da da Osmanl\u0131 \u015fehirlerinin karakteristik \u00f6zelliklerini olu\u015fturmu\u015ftur. Selanik’ten Edirne’ye, Sofya’dan Banja Luka’ya kadar Osmanl\u0131 d\u00f6neminden kalma eserlerin ayn\u0131 temel \u00f6zelliklere sahip olmas\u0131 bir rastlant\u0131 de\u011fil, \u00f6nemli mimarl\u0131k e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n \u00f6\u011frencilerini imparatorlu\u011fun ba\u015fkentindeki modelleri esas alarak e\u011fitmesiyle yak\u0131ndan alakal\u0131, bilin\u00e7li bir tercihtir.<\/p>\n E\u011fer uygulamada farkl\u0131l\u0131klar varsa bu, ana yap\u0131, in\u015fa plan\u0131 veya genel sanatkarl\u0131ktan \u00e7ok, ta\u015f i\u015f\u00e7ili\u011fi veya duvar s\u00fcslemecili\u011fi gibi yan dallard\u0131r. Bu tercih bir yandan Anadolu’dan Balkanlar’\u0131n u\u00e7 b\u00f6lgelerine kadar benzer bir \u015fehirle\u015fme hikayesi yarat\u0131rken di\u011fer yandan yerel tercihlerin \u015fekillendirdi\u011fi s\u00fcsleme ve detay farkl\u0131l\u0131klar\u0131na da imkan vermi\u015ftir. Bu minvalde bug\u00fcn bile Osmanl\u0131 izlerini ta\u015f\u0131yan Balkan \u015fehirlerinde hem geni\u015f Osmanl\u0131 co\u011frafyas\u0131ndaki tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tan ana temay\u00fclleri hem de mimari detaylarda sakl\u0131 yerelli\u011fi g\u00f6zlemlemek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n Osmanl\u0131 hakimiyetinin b\u00f6lgede sona ermesinin ard\u0131ndan 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na kadarki s\u00fcre\u00e7te yeni kurulan devletlerin milli bir kimlik yaratma ser\u00fcveni, onlar\u0131 b\u00f6lgenin Osmanl\u0131 ge\u00e7mi\u015fini “T\u00fcrk boyunduru\u011fu” olarak tan\u0131mlamaya itmi\u015f, 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndan sonra Balkanlar’da hakim olan Kom\u00fcnist idareler ise b\u00f6lgenin Osmanl\u0131 tarihini “<\/em>feodal bask\u0131 d\u00f6nemi” olarak adland\u0131rmay\u0131 tercih etmi\u015ftir. Bu \u015fartlar alt\u0131nda Osmanl\u0131 miras\u0131, yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fe kadar ba\u015fkas\u0131na ait bir unsur olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve bilin\u00e7li bir yok edili\u015fe maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Hakim milliyet\u00e7i yakla\u015f\u0131mlar\u0131n \u015fekillendirdi\u011fi tarih yaz\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 da uzun y\u0131llar Osmanl\u0131 d\u00f6nemini yok saym\u0131\u015f ve Balkan tarihi i\u00e7erisinde onu g\u00f6rmezden gelmeyi tercih etmi\u015ftir. Bu sebeple 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011fine kadar b\u00f6lgenin Osmanl\u0131 d\u00f6nemine dair \u00e7al\u0131\u015fmalar bir elin parmaklar\u0131n\u0131 ge\u00e7meyecek kadar azd\u0131r.<\/p>\n – Osmanl\u0131 miras\u0131n\u0131n Balkanlar’daki sessiz tan\u0131\u011f\u0131: Machiel Kiel<\/strong><\/p>\n Yak\u0131n zamanda hayat\u0131n\u0131 kaybeden Machiel Kiel’in, Balkan co\u011frafyas\u0131na seyahatlerin k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fu, Osmanl\u0131 miras\u0131na y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u015f\u00fcpheyle kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 ve bu miras\u0131n yo\u011fun tahribata u\u011frad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde Balkanlar’\u0131 kar\u0131\u015f kar\u0131\u015f gezerek tuttu\u011fu kay\u0131tlar ve binlerce ar\u015fiv belgesini inceleyerek ortaya koydu\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmalar bu sebeple \u015f\u00fckranla yad edilmeyi hak ediyor.<\/p>\n Kiel b\u00f6lgeye ilk seyahatini 1959 y\u0131l\u0131nda, Yugoslavya ve Yunanistan b\u00f6lgesini i\u00e7erecek \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. 6-7 ay s\u00fcren bu seyahat s\u00fcrecinde Kiel Balkanlar’daki Osmanl\u0131 eserleriyle ilk defa tan\u0131\u015fm\u0131\u015f ve bundan sonra hayat\u0131n\u0131n amac\u0131 haline gelecek Osmanl\u0131 eserlerini \u00e7al\u0131\u015fma ser\u00fcveni bu \u015fekilde ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130lk defa \u00dcsk\u00fcp’te kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 m\u00fckemmel formda in\u015fa edilmi\u015f camiler, hamamlar ve kervansaraylar kar\u015f\u0131s\u0131nda Kiel adeta b\u00fcy\u00fclenmi\u015ftir. Ancak b\u00fcy\u00fck k\u0131ymette olduklar\u0131 belli eserlerin i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 hali Kiel’i derinden etkilemi\u015ftir. Bu yap\u0131lar\u0131n de\u011ferlerine ra\u011fmen terk edilmelerine anlam veremeyen Kiel b\u00f6lgedeki insanlara bunun sebebini sordu\u011funda ald\u0131\u011f\u0131 cevap hep ayn\u0131d\u0131r: “Bunlar barbarlar\u0131n in\u015fa etti\u011fi de\u011fersiz eserler.” Kiel bu cehalet kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir; s\u00f6z konusu “barbarlar\u0131n” eserlerini ara\u015ft\u0131rmaya bundan sonra karar vermi\u015ftir.<\/p>\n Bu merak onu, yine onun demesi ile baz\u0131 Balkan \u00fclkelerinde bir camiyi havaya u\u00e7urman\u0131n restore etmekten daha kolay oldu\u011fu So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck bir \u00e7abaya y\u00f6neltir. \u00d6yle ki bazen g\u00f6revlilerden gizli bir mekan\u0131 ziyaret edebilmek i\u00e7in bir otel penceresinden atlamak, birka\u00e7 \u00f6l\u00e7\u00fcm yapabilmek i\u00e7in Indiana Jones’u aratmayacak maceralara s\u00fcr\u00fcklenmek ve hapse at\u0131lmak da dahil nice olaylar ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Onun bu \u00e7abalar\u0131 sadece eserlerin kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nmas\u0131yla kalmay\u0131p Babada\u011f\u2019daki Sar\u0131 Saltuk T\u00fcrbesi’nden Rodos’taki Sultan S\u00fcleyman Camii’ne ve G\u00fcm\u00fclcine’deki Gazi Evrenos Zaviyesi’ne kadar bir\u00e7ok eseri de yok olmaktan kurtarm\u0131\u015f. Balkanlar’daki Osmanl\u0131 eserlerine dair ilk kitab\u0131 1979’da \u00e7\u0131kan Kiel y\u0131llar i\u00e7erisinde 17 kitaba ve 300’den fazla makaleye imza atm\u0131\u015ft\u0131r ki, bu makalelerin 127’si T\u00fcrkiye Diyanet Vakf\u0131 \u0130slam Ansiklopedisi i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Balkanlar’daki Osmanl\u0131 eserlerinin gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmas\u0131, ba\u015fta Machiel Kiel olmak \u00fczere \u00f6mr\u00fcn\u00fc bu i\u015fe adayan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar kadar T\u00fcrkiye’nin \u00f6nc\u00fc kurulu\u015flar\u0131 sayesinde devam etmektedir. Bu hususta T\u00fcrk \u0130\u015fbirli\u011fi ve Koordinasyon Ajans\u0131 Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n (T\u0130KA) \u00e7abalar\u0131 \u00f6zel olarak belirtilmeli.<\/p>\n Balkanlar’da Osmanl\u0131 d\u00f6neminden kalma 80’den fazla cami, k\u00f6pr\u00fc, tekke, t\u00fcrbe, han, hamam, \u00e7e\u015fme gibi Osmanl\u0131 an\u0131tsal mimari eseri T\u0130KA’n\u0131n giri\u015fimleriyle orijinallerine sad\u0131k kal\u0131narak aya\u011fa kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n [Do\u00e7. Dr. Fatma Sel Turhan, \u0130stanbul Teknik \u00dcniversitesi \u00d6\u011fretim G\u00f6revlisidir.]<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" – Balkanlar’daki Osmanl\u0131 eserlerinin gelecek ku\u015faklara aktar\u0131lmas\u0131, Machiel Kiel gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n yan\u0131nda T\u00fcrkiye’nin \u00f6nc\u00fc kurulu\u015flar\u0131 sayesinde devam etmektedir. \u0130stanbul Teknik \u00dcniversitesi \u00d6\u011fretim G\u00f6revlisi Do\u00e7. Dr. Fatma Sel Turhan, Balkanlar’daki Osmanl\u0131 miras\u0131n\u0131n \u00f6nemini AA Analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b\u200b Saraybosna’n\u0131n Ba\u015f\u00e7ar\u015f\u0131’s\u0131nda, Filibe’nin tarihi sokaklar\u0131nda, \u00dcsk\u00fcp’\u00fcn Kur\u015funlu Han’\u0131nda, Po\u00e7itel’de, Berat’ta ve say\u0131s\u0131z Balkan \u015fehirlerinde gezerken insana ayn\u0131 sanatkar\u0131n …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":43873,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[49,134],"tags":[166,204],"class_list":["post-43871","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-editorun-sectikleri","category-tarihkultur","tag-osmanli","tag-tarih"],"yoast_head":"\n